Một xưởng làm bao bì thực phẩm ở khu công nghiệp, chuyên khay và hộp nhựa đựng đồ tươi cho mấy chuỗi siêu thị. Hàng chạy đều, máy ép chạy ba ca. Rồi một khách lớn định mở đường xuất khẩu, gửi về một tờ giấy hỏi mấy câu. Cái khay này gồm mấy loại vật liệu. Lớp màng phủ có tách khỏi thân khay bằng tay được không. Trong nhựa có bao nhiêu phần trăm là vật liệu tái sinh. Khi ép có phun phủ hay xử lý bề mặt gì thêm không. Sau khi dùng xong thì phần nào tái chế được, phần nào chỉ có nước đem chôn.
Anh phụ trách kỹ thuật đọc xong ngồi lâu hơn dự tính. Không phải vì câu hỏi khó, mà vì xưởng chưa bao giờ ghi những thứ đó lại. Nhựa thì mua theo mã của nhà cung cấp, ai đưa gì chạy nấy. Lớp màng thì đặt bên ngoài, dán bằng nhiệt, dán rất chắc. Chắc là ưu điểm, vì hàng đi đường xa không bung. Còn chuyện tách ra được hay không thì chưa ai hỏi bao giờ. Cuối cùng xưởng trả lời được đúng hai dòng, và mất đơn hàng đó.
Cái mà xưởng ấy thiếu, trong nghề gọi là thiết kế cho môi trường, viết tắt theo tiếng Anh là DFE. Nói cho gọn thì đây không phải một phong trào, mà là một hàng rào và một tập chỉ dẫn đặt ngay trong quá trình thiết kế, để sản phẩm làm ra không gây ra những tác động mà mình không lường trước, và cũng để mình trả lời được khi có người hỏi.
Điểm bắt đầu là nhìn sản phẩm theo cả vòng đời chứ không chỉ đoạn nằm trong xưởng. Một cái khay nhựa để lại dấu vết ở năm chặng. Chặng vật liệu, khi hạt nhựa được khai thác, tinh chế, vận chuyển tới. Chặng sản xuất, khi máy ép chạy, khi có phế thải biên, khi tiêu tốn điện. Chặng phân phối, khi hàng được đóng thùng, chất lên xe, chở đi. Bao bì cồng kềnh thì mỗi chuyến chở được ít hơn, tốn nhiên liệu hơn. Chặng sử dụng, khi khay nằm trong tủ mát siêu thị. Và chặng cuối, khi sản phẩm hết vòng đời, được tái chế hoặc bị chôn lấp. Người làm DFE nhìn đủ năm chặng ấy, chứ không dừng ở chỗ hàng xuất kho là hết trách nhiệm.
Ba thứ hay được soi kỹ đều rất kỹ thuật, không có gì trừu tượng. Thứ nhất là thành phần hóa học của vật liệu. Chọn vật liệu ngay từ khâu thiết kế là quyết định gần như mọi thứ về sau: có độc hay không, có phân hủy được không, có tái chế được không. Đổi vật liệu sau khi đã làm khuôn là chuyện tốn kém, nên chỗ này phải cân trước chứ không cân sau.
Thứ hai, và đây là chỗ hay bị bỏ qua, là khả năng tháo rời. Nghe thì có vẻ chẳng liên quan gì tới môi trường, nhưng liên quan rất trực tiếp. Sản phẩm gồm nhiều mảnh mà tháo được bằng tay hoặc bằng dụng cụ thông thường thì đến cuối vòng đời, mảnh nào còn tốt đem dùng lại, mảnh nào hỏng đem tái chế theo đúng loại vật liệu của nó. Còn nếu các lớp dính chặt vào nhau, mấy loại nhựa khác nhau ép liền một khối, thì dù từng loại đều tái chế được về lý thuyết, cả cụm vẫn đi thẳng ra bãi chôn vì không ai tách nổi. Cái khay của xưởng trên rơi đúng vào tình huống này: lớp màng dán quá chắc, chắc đến mức thành nhược điểm. Ở khía cạnh tháo lắp thì thiết kế cho môi trường và thiết kế cho chế tạo đi rất gần nhau, cùng bàn một chuyện là khớp nối và mối ghép.
Thứ ba là khả năng tái chế, gồm hai vế. Vế vào là dùng được bao nhiêu vật liệu tái sinh trong sản phẩm. Vế ra là sau khi dùng xong thì tái chế lại được bao nhiêu. Muốn vế ra cao thì ngay từ bản vẽ đã phải tách bạch các vật liệu khác nhau ra, đừng trộn lẫn nếu không thật cần.
Về cách làm, người ta hay đi theo một lộ trình sáu bước, và có một nhóm chuyên trách bám suốt dự án. Bước đầu là làm kế hoạch: xác định vì sao lần này mình theo đuổi DFE, rồi đặt mục tiêu. Cái lý do ấy có thể đến từ bên trong, như muốn nâng chất lượng, giảm chi phí vật tư, gọn hình ảnh doanh nghiệp. Cũng có thể đến từ bên ngoài, mà với xưởng bao bì thì thường là từ bên ngoài trước: quy định của luật, hàng rào kỹ thuật của thị trường mình muốn vào, hoặc yêu cầu mới trong chuỗi cung ứng của chính khách hàng lớn. Mục tiêu thì đặt theo từng chặng: vật liệu thế nào, sản xuất thế nào, đóng gói vận chuyển thế nào, dùng ra sao, tái chế ra sao. Nhóm phụ trách thường có người biết vật liệu, người biết hóa, người biết mảng năng lượng, tùy sản phẩm mà gom.
Bước hai là kiểm kê cho hết các tác động có thể có trên cả năm chặng, và chỗ ăn thua là đặt câu hỏi thật cụ thể chứ đừng nói chung chung. Chẳng hạn dùng loại nhựa nào, phụ gia gì, khối lượng bao nhiêu. Chẳng hạn tháo rời bằng dụng cụ thông thường có được không, khi tháo có làm hỏng chi tiết không. Bộ câu hỏi đầy đủ dài hơn thế nhiều, và chính nó mới là phần việc nặng của bước này. Đúng ra mà nói, chỉ riêng việc trả lời được bộ câu hỏi ấy thôi thì xưởng ở đầu bài đã không mất đơn hàng.
Bước ba là biến các câu trả lời thành chỉ dẫn cụ thể cho người vẽ, chẳng hạn hạn chế phun phủ bề mặt, thiết kế khớp và mối ghép tháo được bằng dụng cụ đơn giản, dùng bao bì gấp gọn được để mỗi chuyến chở được nhiều hơn. Danh sách chỉ dẫn đầy đủ thì dài hơn, và mỗi ngành hàng lại có bộ riêng của mình. Bước bốn là áp những chỉ dẫn ấy vào lúc dựng kiến trúc và phương án thiết kế, làm ra vài phương án khác nhau rồi so với nhau, chọn phương án tốt hơn về mặt môi trường để đi tiếp. Cách làm giống hệt việc sơ loại ý tưởng và chọn concept mà chúng ta đã bàn ở những bài trước.
Bước năm là đánh giá, và làm ở giai đoạn thiết kế chi tiết, khi đã có hồ sơ đầy đủ với từng loại vật liệu và khối lượng của nó. Có một bảng chấm điểm cho toàn bộ những thứ vừa kể, cho ra một con số để đem so với ngưỡng đã đặt từ đầu. Cách dựng bảng và cách đặt mức ưu tiên là phần cần học kỹ hơn. Bước sáu là xử lý kết quả ấy. Trên ngưỡng thì duyệt. Dưới ngưỡng thì quay lại chọn lại vật liệu, chọn lại quy trình, sửa thiết kế rồi chấm lại.
Ở đây có một cái bẫy đáng nói, và sách nói thẳng luôn. Khi điểm không đạt, người ta có thể sửa thiết kế cho tốt lên, mà cũng có thể chỉ đi chỉnh lại cách chấm cho điểm nó tự cao lên. Cách thứ hai làm rất nhanh, bảng nào cũng đẹp, nhưng cái khay vẫn y như cũ. Cách đó không được khuyến khích, vì lý do rất thực dụng: khách hàng và thị trường không chấm theo bảng của mình.
Với những nhà làm bao bì, phần khó thường không phải kỹ thuật mà là thói quen. Mọi thứ trong xưởng lâu nay được tối ưu theo hướng dính chắc, chạy nhanh, ít bung hàng. Còn DFE thì hỏi thêm một câu nữa, cũng rất kỹ thuật: sau khi dùng xong thì cái này tách ra thế nào.
Cái hộp mà xưởng anh chị đang bán, nếu bây giờ cầm lên tháo bằng tay, có tách rời được các lớp ra không?